۱۷ فروردين ۱۳۸۸

نگاهی به فیلم وقتی همه خوابیم

وقتی که گریزی از شعار دادن نیست

الهام طهماسبی

«وقتی همه خوابیم» آخرین ساخته بیضایی که نمایش‌اش در جشنواره فیلم فجر، حرف و حدیث‌ها و نظرات متناقضی را به‌دنبال داشت، بیانیه‌ای علیه مشکلاتی است که بر سر راه فیلمسازی وجود دارد.

مضمون اصلی فیلم، گلایه‌ها و تنگناهای فیلمسازی از نگاه بیضایی است؛  چیزهایی که شاید دلیل کم رنگ بودن حضور این کارگردان قدیمی در سینماست.

فضای نزدیک به تئاتر در میزانسن، دیالوگ و بازیگری‌های این فیلم بیش از آنکه به قول عده‌ای سبک کار بیضایی و امضای او در فیلم‌هایش محسوب شود، شاید حاصل سال‌ها دوری این استاد کهنه‌کار از سینما و ارتباط بیشتر او با دنیای تئاتر است؛ فضایی که باعث می‌شود لحن بیانیه مانند فیلم بیشتر به چشم بیاید(میزانسن‌هایی که در اغلب کارهای بیضایی حتی مسافران هم دیده می‌شود)؛ هرچند این موضوع را نمی‌توان نادیده گرفت که این فرم در کارهای بیضایی همیشه حضور دارد و تبدیل به مولفه کارهای او شده است و شاید ساختاری است که آگاهانه توسط او به کار گرفته می‌شود.

البته در وقتی همه خوابیم، به‌علت ساختار روایی و بازی‌دربازی بودن داستان، این فرم بازیگری تا حدی به کمک فیلم آمده، مثلا مژده شمسایی در فیلمی که در حال ساخته شدن است نقش زنی را دارد که شوهر و فرزندش در تصادفی کشته شده‌اند. در لحظاتی که ایفاگر این نقش است، بازی‌های اغراق شده‌تری دارد و وقتی که با کات کارگردان از نقش خارج می‌شود، فرم بازی‌‌اش طبیعی و متعادل است. این تفاوت تا حدی به جداسازی این دو فضا در فیلم کمک می‌کند.

وقتی همه خوابیم کنایه‌ای به اهالی سینماست که در مقابل بسیاری از تغییرات ناخواسته‌ای که در جهت پرفروش شدن فیلم‌ها انجام می‌شود، انگار خواب هستند و سهل‌گیرانه سکوت کرده‌اند. بیضایی در این فیلم می‌خواهد تمام گله‌هایش را یک جا و در حجم زمانی یک فیلم بگوید، به همین دلیل فیلم به شکوائیه محض از فضای سینمای امروز ایران تبدیل شده است. گله از سبک‌شمردن کار فرهنگی و طعنه به فیلمسازانی که با سکوت در برابر خواسته‌های تهیه‌کننده یا به عبارت بهتر در این فیلم، سرمایه‌گذار فیلم، سکوت می‌کنند. موج کاذب ستاره‌سازی‌ و ستاره سالاری و ترجیح‌دادن اقوام تهیه‌کننده به جای بازیگران حرفه‌ای و عوامل اصلی فیلم  و  بی‌ارزش شمردن هرنوع سینمایی به جز سینمای گیشه، کلیت فیلم وقتی همه خوابیم را می‌سازد.

اما آنچه این فیلم، سگ‌کشی و  سایر فیلم‌های بیضایی و در مجموع سینمای او را از سایر فیلمسازان متمایز می‌کند، تسلط او به‌عنوان کارگردانی حرفه‌ای بر تکنیک‌ها و فنون سینمایی است و صرف‌نظر از کنایه‌هایی که به حضور رنگی از تئاتر در کارهای او می‌پردازند، بیضایی یکی از معدود کارگردان‌های سینمای ایران است که تسلط بی‌چون و چرای او را بر اصول صحیح کارگردانی نمی‌توان نادیده گرفت. استفاده از تکنیک‌های درست سینمایی و فیلمسازی و آگاهی به این اصول چیزی است که در فیلم‌های ایرانی اغلب کم رنگ است.

اما صرف‌نظر از محتوا، فیلم‌های بیضایی و فیلم اخیر او- وقتی همه خوابیم- بر مبنای اصول صحیح کارگردانی و  دکوپاژی دقیق و حساب شده ساخته شده‌اند. دکوپاژ عالی فیلم‌های بیضایی نکته‌ای غیرقابل انکار در تمام فیلم‌های اوست که در ساختار این فیلم‌ها به وضوح دیده می‌شود.

بیضایی در وقتی همه خوابیم، دل ‌پری از سرمایه‌مداری در سینما دارد اما اشکال اینجاست که کم فیلم می‌سازد و وقتی پس از سال‌ها فیلم می‌سازد، می‌خواهد همه حرف‌ها و دلخوری‌هایش را هر چند جسورانه اما در محدوده زمانی یک فیلم بگوید و همین می‌شود که فیلم می‌خواهد هزاران حرف و گله را در مدتی کم و پر فشار بگوید و در نتیجه در جاهایی دست به دامن نماد‌پردازی‌های شعاری در تصویر (مثل نشان دادن سردر سینمایی قدیمی که زیر آن چکامه کشته می‌شود) و یا استفاده از دیالوگ‌های شعاری می‌شود. شاید اگر بیضایی به‌عنوان کارگردانی کهنه کار، با مهارت و تسلط تکنیکی بسیاری که بر کار خود دارد، در فاصله سگ کشی و این فیلم، مجال ساختن فیلم‌های دیگری داشت، مجبور نبود تمام کلیت درام در یک فیلم را به شکوائیه‌های بسیار در هر لحظه فیلم تبدیل کند.

فیلم با ضرباهنگ خوبی، با ماجرای زنی شروع می‌شود که شوهر و فرزندش در یک تصادف کشته شده‌اند. این ریتم خوب تا نیم ساعت اول فیلم کاملا حفظ می‌شود اما با شکست روایت و روشن شدن بازی در بازی بودن فیلم و اینکه زن، بازیگری در حال بازی در یک فیلم است، ریتم شکسته می‌شود. از نقطه‌ای که می‌فهمیم با یک فیلم در فیلم مواجهیم و وقتی همه خوابیم قرار است روایتی بر فیلمسازی باشد نه راوی داستان یک فیلم (ماجرایی که مخاطب را درگیر می‌کند و با کشمکش‌های خوبی در درام پیش می‌رود ) ریتم افت می‌کند و از فضای اولیه خارج می‌شویم. با تغییر بازیگران فیلمی که در دل فیلم وقتی همه خوابیم در حال ساخت است و ما روند ساخت آن را می‌بینیم، حال و هوای کار تغییر کرده و فیلم به ورطه کشداری می‌افتد.

در تسلسلی ناامیدانه و تا حدی اغراق آمیز که شاید به قول بیضایی در این فیلم، ذات فیلمسازی‌ در سینمای امروز ایران است، مدام عوامل فیلم به سلیقه و خواست تهیه‌کنندگان پدرسالار سینما تغییر می‌کنند و بیضایی تا آنجا پیش می‌رود که تهیه‌کننده کارگردان را هم کنار می‌گذارد و حاصل کار فیلمی می‌شود که ربطی به فیلم اصلی ندارد؛ فیلمی که تغییرات مدام و آشفتگی عوامل آنکه مدام عوض می‌شوند و هجویه‌ای که در آن علیه روند فیلمسازی شکل می‌گیرد، وقتی همه خوابیم را هم آشفته کرده است.

حضور بازیگرانی مثل نواب صفوی و شقایق فراهانی در نقش‌هایی که در آنها به نابلد بودن و تحمیل آنها  بر فضای فیلم تاکید می‌شود، می‌تواند به شکلی ناخودآگاه ذهن بیننده را به این سمت ببرد که آنها در مقایسه با بازیگران مقابل و در خارج از فیلم هم بی‌استعدادند و این حتی به قیمت بازی در فیلم بیضایی، کاری جسورانه است. فیلم به شکلی آرمان‌گرایانه که حاکی از عشق فیلمساز و دلبستگی او به سینما و فرهنگ است به پایان می‌رسد.

نظرات کاربران (۱۲)

شما هم نظر دهيد comment
  • سبک کار استاد بیضایی استفاده از تکنیک های تئاتر و همگون سازی آن در سینما است.چنانکه در فیلم "وقتی همه خوابیم" نیز این را می بینیم و به نظر من این استفاده به سبب آن است که در تئاتر بسیار بهتر می شود پیام را به بیننده رساند.و شاید همین نزدیکی که استاد در تمام کارهایشان ایجاد می کنند، این ابهام را به وجود می آورد که کار شعارگونه است.اما آنچه در این فیلم من رو بسیار مجذوب کرد تدوین بسیار قوی آن است و دیالوگ نویسی که مانند تمام آثار دیگر ایشان مجموعه ایست از باور ها و نظرهای قوی اجتماعی،فرهنگی،دینی و البته هنری استاد.اما باید این رو در نظر داشت که این فیلم به دسته ی مستند کارهای ایشان تعلق دارد و تنها دیدی ست روشن به فضای سیاه سینمای ایران و حاشیه های وحشی آن،و نقد گونه این فضا را روایت می کند.

    علی (۳ مهر ۱۳۸۸، ساعت ۱۷:۰۶)
  • شما می توانید با مراجعه به وبلاگ سینمایی آگراندیسمان به آدرس blowup.blogfa.com مطلب مفصلی در مورد این فیلم را مطالعه نمائید.

    اردوان وزیری (۲۳ فروردين ۱۳۸۸، ساعت ۲۱:۳۲)
  • به نظر من آقای بیضایی در این فیلم علاوه بر تکیه بر برخی مشکلات سینما و جامعه ایران تا حدودی از سینمای David Lynch به خصوص فیلمهای Mulholland Drive و Lost Highway و سبک neo noir تاثیر پذیرفته اند. تم موسیقی در صحنه ای که ترنج از اتومبیل یکی از مشتریانش پیاده میشود به کل متفاوت از تم موسیقی فیلم بوده و بیننده را به یاد Mulholland Drive میندازد و به غیر از این صحنه کلا در فیلم از موسیقی بسیار ضعیفی که با اتفاقات همخوانی چندانی ندارد استفاده شده است. بسیاری از صحنه ها به خوبی پرداخته نشده اند به طوریکه صحنه هایی که در خیال پرند پایا به عنوان پایان واقعی فیلم شکل میگیرند و نحوه آمیختن زمانها با یکدیگر از زیبایی ایده آل مورد نظر بیضایی برخوردار نیستند. در قسمتی از فیلم شاهد گویایی فقر نجات شکوندی در محله ای نزدیک به راه آهن هستیم حال آنکه ثروت برادران همسر نجات بیننده را به فکر در مورد این اختلاف فاحش طبقاتی فرو میبرد. دایلوگهای فیلم دور از آنچه در واقعیت اتفاق میفتد قرار داشته و ادبیات شفاهی به کار رفته بین کاراکترها بیشتر شبیه به ادبیات شعر میباشد. بعضی صحنه ها بیش از اندازه طولانی و خسته کننده بوده و حس جدیدی در بیننده القا نمیکنند مانند قسمتی که برادران ترنج از یکسو و نجات از سویی دیگر پی پرند پایا هستند و پرند در حال رفتن به سوی سینما و قتلگاه خویش است. در کل میتوان گفت که این فیلم در سینمای بیضایی کاری بس ضعیف است که انتظارات بیننده را بعد از 11 سال به هیچ عنوان برآورده نمیکند.

    سام (۲۸ فروردين ۱۳۸۸، ساعت ۰۴:۵۲)
  • من از طرفداران بیضایی هستم این فیلم در واقع طعنه ای به کارگردانان گیشه ای هست که هنر را زیر پا گذاشتند و فقط به بازدهی پول فکر می کنند و متاسفانه امروز شاهد ان در ایران هستیم

    افشین اخوان (۲۳ فروردين ۱۳۸۹، ساعت ۰۵:۳۴)
  • ایده ی خوب با پردازش بد. یک نقد مفصلی درباره ی این فیلم در وبلاگم نوشته ام.حتما بیایید و سری بزنید.

    آرش (۱۱ ارديبهشت ۱۳۸۸، ساعت ۰۲:۳۰)
  • من هنوز فیلمو ندیدم اطلاعات جامعی درباره این فیلم دارم ولی بازم احساسا می کنم تمام فیلم هایی که در ایران ساخته می شه حالت سفارشی خواهد داشت .

    زهرا (۶ تير ۱۳۸۸، ساعت ۱۳:۰۷)
  • به نظر من عالی بود اما من هنوز علت اصلی خرید شاهنامه توسط برند بایا رو نفهمیدم.

    زینب (۹ ارديبهشت ۱۳۸۸، ساعت ۱۳:۳۱)
  • من عاشق فیلم های آقای بیضایی هستم، مهمترین علتش هم دیالوگ های خیلی قشنگی فیلم های ایشون است. ممکنه داستان فیلم اغراق شده باشه اما خیلی خوب ساخته شده و خانم شمسایی مانند فیلم سگ کشی بسیار خوش می درخشند. موسیقی متن فیلم شبیه به موسیقی متن فیلم پدرخوانده بود و حال و هوای فیلم من رو به یاد فیلم های هیچکاک (به خصوص سرگیجه) می انداخت.

    محبوبه (۱۳ مهر ۱۳۸۸، ساعت ۲۲:۵۵)
  • با درود زنده باد بیضایی وقتی همه خوابیم بهترین فیلم چند سال اخیر سینمای ایران است. مقالات مرا در مورد وقتی همه خوابیم و سینمای منتقد بخوانید و نظر بدهید. با تشکر

    مزدک (۲۷ آبان ۱۳۸۸، ساعت ۰۱:۲۳)
  • من عاشق فیلم های بیضائی هستم

    جمشید خ (۵ تير ۱۳۸۹، ساعت ۱۵:۲۲)
  • به نظر من شجاعت حسام نواب صفوی و شقایق فراهانی به خاطر بازی در این فیلم ستودنی است.

    امیر (۱۵ مرداد ۱۳۸۹، ساعت ۰۳:۳۹)
  • سلام .کارهای استاد فوق العاده هستند .به نظر من فیلم وقتی همه خوابیم نه یک بار بلکه چندین بار دید و نظرداد

    لاله (۱۶ بهمن ۱۳۸۹، ساعت ۱۵:۲۸)
نظر شما:
نام:* ايميل:* وب‌سايت:
*وارد کردن نام و ايميل برای فرستادن نظر لازم است
لطفاً مختصر و درباره‌ی موضوع بنويسيد. نظرات پس از تاييد مدير سايت منتشر می‌شوند.